Ghi âm, ghi hình có được dùng làm bằng chứng không?

Trong bối cảnh công nghệ phát triển mạnh mẽ, việc ghi lại các cuộc hội thoại hay hành vi qua thiết bị điện tử trở nên vô cùng phổ biến. Nhiều người thắc mắc liệu ghi âm, ghi hình có được dùng làm bằng chứng hợp pháp để bảo vệ quyền lợi cá nhân trong các vụ tranh chấp dân sự hoặc hình sự hay không. Bài viết này sẽ phân tích chuyên sâu các điều kiện pháp lý và quy trình thực tế để những dữ liệu điện tử này trở thành chứng cứ hữu hiệu trước tòa án.

Khái niệm và giá trị pháp lý của dữ liệu điện tử trong tố tụng

Để trả lời câu hỏi ghi âm, ghi hình có được dùng làm bằng chứng, trước hết chúng ta cần hiểu rõ định nghĩa về chứng cứ trong pháp luật Việt Nam. Chứng cứ là những gì có thật, được thu thập theo trình tự, thủ tục do pháp luật quy định và được dùng làm căn cứ để xác định có hay không có hành vi vi phạm. Dữ liệu điện tử, bao gồm cả các tệp âm thanh và hình ảnh, đã được công nhận là một nguồn chứng cứ quan trọng trong cả Bộ luật Tố tụng Hình sự và Dân sự hiện hành.

Tuy nhiên, không phải mọi clip hay đoạn ghi âm nào cũng mặc nhiên được tòa án chấp nhận. Một tài liệu âm thanh hoặc hình ảnh chỉ có giá trị chứng cứ khi nó đảm bảo được tính khách quan, tính liên quan và đặc biệt là tính hợp pháp. Điều này có nghĩa là thông tin chứa đựng trong đó phải phản ánh đúng sự thật khách quan và không bị can thiệp, chỉnh sửa bởi các phần mềm hậu kỳ làm thay đổi bản chất nội dung.

Việc sử dụng ghi âm, ghi hình có được dùng làm bằng chứng hay không còn phụ thuộc vào cách thức mà người thu thập có được dữ liệu đó. Pháp luật bảo vệ quyền bí mật đời tư của công dân, do đó, ranh giới giữa việc thu thập bằng chứng và vi phạm quyền riêng tư là rất mong manh. Nếu một đoạn ghi âm được thực hiện bằng cách đặt thiết bị nghe lén tại nơi ở riêng tư của người khác mà không có sự cho phép, nó có thể bị bác bỏ vì vi phạm quy trình thu thập chứng cứ hợp pháp.

Bên cạnh đó, giá trị chứng minh của dữ liệu điện tử thường cao hơn so với lời khai của các bên nếu nó được xác thực bởi cơ quan chuyên môn. Khi có sự tranh chấp về tính xác thực, tòa án có thể trưng cầu giám định để kiểm tra xem đoạn băng có dấu hiệu cắt ghép hoặc giả mạo giọng nói hay không. Do đó, việc bảo quản tệp gốc và thiết bị lưu trữ ban đầu là yếu tố sống còn để khẳng định giá trị pháp lý của nguồn dữ liệu này.

Điều kiện để ghi âm và ghi hình trở thành chứng cứ hợp pháp

Một câu hỏi then chốt mà nhiều người quan tâm là khi nào thì ghi âm, ghi hình có được dùng làm bằng chứng một cách tuyệt đối tại tòa? Pháp luật quy định rất rõ ràng về ba thuộc tính cơ bản của chứng cứ. Nếu thiếu một trong ba thuộc tính này, đoạn ghi âm hay ghi hình của bạn chỉ được xem là tài liệu tham khảo chứ không phải là chứng cứ để định đoạt vụ án.

Tính khách quan của dữ liệu điện tử

Tính khách quan đòi hỏi thông tin trong tệp ghi âm, ghi hình phải là những gì đã xảy ra trên thực tế, không bị bóp méo bởi ý chí chủ quan của con người. Người cung cấp chứng cứ phải cam đoan về tính trung thực của dữ liệu. Nếu bị phát hiện có sự dàn dựng hoặc cắt xén nhằm gây hiểu lầm cho hội đồng xét xử, người cung cấp không chỉ bị bác bỏ bằng chứng mà còn có thể bị xử lý về hành vi cung cấp tài liệu giả mạo.

Tính liên quan đến vụ việc tranh chấp

Dữ liệu phải có mối quan hệ trực tiếp hoặc gián tiếp với các tình tiết cần chứng minh trong vụ án. Ví dụ, trong một vụ án đòi nợ, đoạn ghi âm, ghi hình có được dùng làm bằng chứng nếu nội dung trong đó thể hiện rõ việc bên nợ thừa nhận số tiền vay và hứa hẹn thời gian trả. Nếu đoạn ghi âm chỉ nói về các vấn đề xã giao không liên quan đến khoản tiền, tòa án sẽ từ chối đưa vào hồ sơ vụ án vì không có giá trị chứng minh.

Tính hợp pháp trong quá trình thu thập

Đây là điều kiện quan trọng nhất và cũng phức tạp nhất. Để đảm bảo ghi âm, ghi hình có được dùng làm bằng chứng, người thu thập phải tuân thủ các quy định về quyền con người. Tuy nhiên, trong án dân sự, nếu việc ghi âm thực hiện nhằm mục đích bảo vệ quyền lợi hợp pháp của mình trước hành vi vi phạm của người khác, tòa án thường có xu hướng linh hoạt hơn. Ngược lại, trong án hình sự, việc thu thập phải tuân thủ nghiêm ngặt các biện pháp điều tra theo quy định của pháp luật.

• Thiết bị ghi hình phải thuộc quyền sở hữu hợp pháp của người cung cấp hoặc được lắp đặt công khai.
• Không được sử dụng các biện pháp cưỡng ép, đe dọa để ép buộc đối phương phát ngôn trong lúc ghi âm.
• Nội dung không được xâm phạm đến bí mật nhà nước hoặc an ninh quốc gia.

Quy trình cung cấp dữ liệu ghi âm và ghi hình cho cơ quan chức năng

Khi bạn đã sở hữu một đoạn dữ liệu quan trọng, việc làm thế nào để ghi âm, ghi hình có được dùng làm bằng chứng trước tòa đòi hỏi một quy trình nộp lưu ký bài bản. Bạn không thể chỉ đơn giản cầm điện thoại đến và bật cho thẩm phán nghe. Quy trình này thường bao gồm các bước từ chuyển đổi dữ liệu đến lập văn bản giải trình chi tiết.

Đầu tiên, người cung cấp chứng cứ cần sao chép dữ liệu ra một thiết bị lưu trữ ngoại vi như USB hoặc đĩa CD để nộp kèm theo đơn khởi kiện hoặc bản tự khai. Quan trọng hơn, bạn phải đi kèm một bản dịch thuật nội dung (nếu là tiếng nước ngoài) hoặc bản gỡ băng chi tiết. Bản gỡ băng này phải liệt kê rõ mốc thời gian, người nói và nội dung cụ thể để thẩm phán dễ dàng theo dõi và đối soát.

Tiếp theo, để củng cố niềm tin về tính xác thực, bạn nên thực hiện thủ tục lập vi bằng tại các văn phòng Thừa phát lại. Thừa phát lại sẽ chứng kiến việc bạn mở thiết bị, nghe nội dung và xác nhận rằng dữ liệu đó tồn tại tại một thời điểm nhất định trên thiết bị đó. Vi bằng không có giá trị thay thế chứng cứ nhưng nó là một nguồn tài liệu bổ trợ cực kỳ mạnh mẽ để chứng minh rằng ghi âm, ghi hình có được dùng làm bằng chứng vì nó ngăn chặn việc đối phương đổ lỗi cho bạn đã chỉnh sửa dữ liệu sau này.

Ngoài ra, bạn cần trình bày rõ ràng về nguồn gốc của dữ liệu: ai là người quay/ghi âm, thực hiện vào thời gian nào, tại địa điểm nào và bằng thiết bị gì. Trong nhiều trường hợp, tòa án sẽ yêu cầu niêm phong thiết bị gốc (như điện thoại, máy ghi âm) để phục vụ công tác giám định khi cần thiết. Vì vậy, đừng bao giờ xóa file gốc trên máy hoặc vứt bỏ chiếc điện thoại cũ nếu vụ việc chưa được giải quyết xong.

Cuối cùng, sự nhất quán giữa nội dung ghi âm và các chứng cứ khác trong hồ sơ là yếu tố then chốt. Nếu đoạn ghi âm xác nhận có việc vay mượn nhưng các sao kê ngân hàng lại không thể hiện dòng tiền, tòa án sẽ đặt dấu hỏi lớn. Do đó, hãy coi dữ liệu điện tử là một mảnh ghép trong bức tranh tổng thể, nơi ghi âm, ghi hình có được dùng làm bằng chứng hiệu quả nhất khi nó kết nối được với các chứng cứ vật chất khác.

Những rủi ro và lưu ý khi sử dụng ghi âm làm bằng chứng

Mặc dù ghi âm, ghi hình có được dùng làm bằng chứng, nhưng người sử dụng cũng đối mặt với không ít rủi ro pháp lý nếu không am hiểu luật. Rủi ro lớn nhất chính là việc bị kiện ngược vì xâm phạm quyền hình ảnh hoặc bí mật đời tư. Theo Bộ luật Dân sự, cá nhân có quyền đối với hình ảnh của mình và việc sử dụng hình ảnh người khác phải được sự đồng ý của họ, trừ một số trường hợp vì lợi ích công cộng hoặc theo quy định pháp luật.

Một sai lầm phổ biến là nhiều người tin rằng chỉ cần có ghi âm là sẽ thắng kiện. Tuy nhiên, nếu đoạn ghi âm đó không rõ tiếng, bị nhiễu âm hoặc có nhiều đoạn ngắt quãng bất thường, đối phương có thể yêu cầu tòa án loại bỏ nó khỏi hồ sơ vụ án. Khi đó, việc ghi âm, ghi hình có được dùng làm bằng chứng hay không sẽ phụ thuộc vào kết quả giám định sóng âm của Viện khoa học hình sự. Nếu kết quả cho thấy có dấu hiệu cắt ghép, bạn sẽ mất hoàn toàn lợi thế trong vụ kiện.

Hơn nữa, trong các vụ án hình sự, quyền tự do ngôn luận và quyền không tự buộc tội là những nguyên tắc cơ bản. Nếu một nghi phạm bị ép buộc khai báo dưới áp lực của việc bị ghi âm bí mật trong môi trường không có luật sư, những lời khai đó có thể bị xem là không hợp pháp. Vì vậy, việc hiểu rõ ghi âm, ghi hình có được dùng làm bằng chứng trong từng loại án cụ thể (dân sự hay hình sự) là điều cực kỳ quan trọng để xây dựng chiến thuật tố tụng chính xác.

Để hạn chế rủi ro, bạn nên lưu ý các điểm sau:

• Luôn giữ thiết bị gốc và không can thiệp vào cấu trúc file của dữ liệu.
• Tránh ghi âm trong những không gian riêng tư nhạy cảm như phòng ngủ, phòng tắm hoặc nơi có biển cấm quay phim ghi hình.
• Nên có thêm nhân chứng xác nhận về việc sự kiện ghi âm, ghi hình đó đã diễn ra như thế nào.
• Sử dụng các thiết bị có chất lượng thu âm tốt để tránh tranh cãi về nội dung lời nói.

Thực tế cho thấy, nhiều vụ án đã lật ngược tình thế nhờ vào một đoạn clip quay lại cảnh giao dịch hoặc một cuộc điện thoại thừa nhận hành vi sai phạm. Tuy nhiên, sự chuẩn bị kỹ lưỡng về mặt pháp lý luôn là điều kiện tiên quyết. Nếu bạn còn băn khoăn về việc ghi âm, ghi hình có được dùng làm bằng chứng trong trường hợp cụ thể của mình, việc tham vấn ý kiến luật sư là bước đi thông minh nhất để tránh biến mình từ nạn nhân thành người vi phạm pháp luật.

Phán quyết của Tòa án về các loại bằng chứng kỹ thuật số

Trong thực tiễn xét xử, các thẩm phán thường rất thận trọng khi xem xét dữ liệu điện tử. Để xác định ghi âm, ghi hình có được dùng làm bằng chứng mang tính quyết định, hội đồng xét xử sẽ đánh giá dựa trên sự logic của toàn bộ quá trình diễn biến vụ việc. Không có một công thức cứng nhắc nào, nhưng tính minh bạch của nguồn gốc dữ liệu luôn là ưu tiên hàng đầu.

Trong các vụ án hôn nhân gia đình, ví dụ như chứng minh hành vi ngoại tình, các đoạn clip ghi hình thường được nộp lên. Tuy nhiên, nếu những hình ảnh này thu được từ việc đột nhập trái phép vào nhà riêng của người khác, tòa án có thể sẽ bác bỏ và thậm chí cảnh cáo người thu thập. Ngược lại, trong các tranh chấp kinh doanh thương mại, các cuộc gọi được ghi âm trên tổng đài chăm sóc khách hàng thường mặc nhiên được coi là nguồn chứng cứ hợp pháp vì tính chất công khai của nó.

Một điểm mới trong xu hướng pháp lý hiện nay là sự chấp nhận các dữ liệu từ mạng xã hội và ứng dụng nhắn tin. Những hình ảnh chụp màn hình, video livestream cũng được xem xét theo hướng ghi âm, ghi hình có được dùng làm bằng chứng nếu có thể xác thực được tài khoản đó thuộc về ai và thời điểm đăng tải. Sự tiến bộ này giúp bảo vệ quyền lợi của người dân tốt hơn trong thời đại số, khi mà các giao dịch truyền miệng dần được thay thế bằng dữ liệu điện tử.

Tuy nhiên, sự thách thức lớn nhất đối với tòa án hiện nay là công nghệ Deepfake và AI. Việc tạo ra một đoạn video giả mạo giống hệt người thật với giọng nói chân thực đã trở nên dễ dàng hơn. Điều này đặt ra yêu cầu cao hơn cho việc thẩm định chứng cứ. Vì thế, câu hỏi ghi âm, ghi hình có được dùng làm bằng chứng giờ đây luôn đi kèm với yêu cầu về các chứng chỉ kỹ thuật và sự xác nhận của bên thứ ba độc lập hoặc các cơ quan giám định chuyên trách của Bộ Công an.

Khi hội đồng xét xử kết luận rằng dữ liệu điện tử đó là hợp pháp và có giá trị, nó sẽ trở thành một “nhân chứng câm” vô cùng mạnh mẽ. Nó không biết nói dối, không bị chi phối bởi cảm xúc hay áp lực như con người. Đó chính là lý do vì sao trong tương lai, việc sử dụng các thiết bị ghi lại hành vi sẽ trở thành một phần không thể thiếu trong các giao dịch dân sự quan trọng để đảm bảo rằng mọi lời hứa hay thỏa thuận đều có thể được chứng minh trước pháp luật.

Kết luận: Tầm quan trọng của dữ liệu điện tử trong kỷ nguyên số

Tổng kết lại, câu trả lời cho việc ghi âm, ghi hình có được dùng làm bằng chứng là có, nhưng kèm theo những điều kiện khắt khe về tính hợp pháp và trung thực. Việc hiểu rõ các quy định này không chỉ giúp bạn bảo vệ được quyền lợi chính đáng của mình mà còn giúp bạn tránh được những rắc rối pháp lý không đáng có liên quan đến xâm phạm đời tư. Hãy luôn là người tiêu dùng công nghệ thông minh và am hiểu luật pháp để những đoạn dữ liệu của bạn thực sự trở thành vũ khí sắc bén trong các cuộc tranh chấp.

Dữ liệu điện tử là một phần tất yếu của đời sống hiện đại. Việc chuẩn bị cho mình những kiến thức về cách thu thập, bảo quản và cung cấp chứng cứ điện tử sẽ giúp bạn tự tin hơn khi đối mặt với các tình huống pháp lý phức tạp. Đừng quên rằng, ghi âm, ghi hình có được dùng làm bằng chứng hiệu quả nhất khi bạn thực hiện nó một cách công khai, minh bạch và đúng mục tiêu bảo vệ công lý.

Video tóm tắt: https://www.youtube.com/shorts/gSseTbI3fTc

Xem thêm kiến thức khác: 
Bị lừa chuyển tiền có lấy lại được không? 
Tin giao thông đáng chú ý: lỗi nào đang bị phạt nặng? 
Hàng xóm lấn ranh đất, giải quyết theo luật thế nào?