Nhà trường có được tổ chức học vào ngày nghỉ, ngày lễ không?

Trong môi trường giáo dục hiện đại, áp lực hoàn thành chương trình học, ôn thi cuối cấp (tuyển sinh lớp 10, thi tốt nghiệp THPT) hay việc chậm tiến độ do các sự cố khách quan (thiên tai, dịch bệnh) thường đẩy các trường học vào thế khó. Để giải quyết, nhiều trường lựa chọn phương án tổ chức dạy học vào ngày nghỉ tuần (Chủ nhật) hoặc các ngày nghỉ lễ lớn.

Tuy nhiên, việc làm này có đúng quy định pháp luật hiện hành? Học sinh và giáo viên có bắt buộc phải tham gia? Dưới góc độ pháp lý và thực tiễn, bài viết này sẽ phân tích chi tiết và đa chiều về vấn đề trên.

1. Dưới góc độ pháp lý: Giáo viên và học sinh có quyền nghỉ lễ, nghỉ tuần

Quyền nghỉ ngơi của người lao động (ở đây là giáo viên) và người học (học sinh) được quy định rất rõ trong các văn bản luật tối cao.

Đối với giáo viên (Người lao động)

Giáo viên trong các trường công lập hay tư thục đều chịu sự điều chỉnh của Bộ luật Lao động (BLLĐ) và Luật Viên chức.

• Quyền nghỉ lễ, Tết: Căn cứ theo Điều 112 Bộ luật Lao động, người lao động được nghỉ làm việc, hưởng nguyên lương vào các ngày lễ, Tết lớn như: Tết Dương lịch, Tết Nguyên đán, Ngày Chiến thắng (30/4), Ngày Quốc tế lao động (1/5), Quốc khánh (2/9), và Ngày Giỗ Tổ Hùng Vương (10/3 Âm lịch).

• Quyền nghỉ hằng tuần: Theo Điều 111 BLLĐ, mỗi tuần người lao động được nghỉ ít nhất 24 giờ liên tục (thông thường là ngày Chủ nhật, hoặc ngày thứ Bảy đối với một số cơ quan).

Hệ quả pháp lý: Về nguyên tắc, giáo viên không có nghĩa vụ pháp lý phải làm việc (giảng dạy) vào các ngày nghỉ lễ, ngày Chủ nhật trừ khi có sự thỏa thuận tự nguyện và được thanh toán tiền lương làm thêm giờ đúng quy định.

Đối với học sinh (Người học)

Quyền được nghỉ ngơi, vui chơi của học sinh được bảo vệ bởi Luật Trẻ em và các thông tư hướng dẫn kế hoạch thời gian năm học của Bộ Giáo dục và Đào tạo (GD&ĐT).

• Kế hoạch năm học do UBND các tỉnh, thành phố ban hành hằng năm đều xác định rõ thời gian nghỉ lễ, tết của học sinh phải tuân thủ đúng quy định của Luật Lao động.

• Việc ép buộc học sinh đi học vào các ngày nghỉ lễ được xem là hành vi xâm phạm quyền được nghỉ ngơi, vui chơi giải trí lành mạnh của trẻ em.

2. Nhà trường có được tổ chức học vào ngày nghỉ, ngày lễ không?

Để trả lời câu hỏi này, chúng ta cần phân định rõ giữa hai khái niệm: Dạy học chính khóa (dạy bù) và Dạy thêm, học thêm.

Trường hợp 1: Tổ chức dạy học chính khóa (hoặc dạy bù)

Trong một số tình huống đặc biệt (như thiên tai, dịch bệnh, hoặc lịch nghỉ lễ kéo dài có sự hoán đổi ngày làm việc của Chính phủ), nhà trường buộc phải điều chỉnh kế hoạch dạy học.

• Vào ngày nghỉ lễ chính thức: Tuyệt đối KHÔNG. Nhà trường không được phép ép buộc giáo viên và học sinh đến trường học chính khóa vào đúng các ngày nghỉ lễ đã được Nhà nước quy định.

• Vào ngày nghỉ tuần (Chủ nhật): Việc tổ chức dạy bù chính khóa vào ngày Chủ nhật cực kỳ hạn chế và hầu như không được khuyến khích. Bộ GD&ĐT yêu cầu các trường phải sử dụng các “tuần dự phòng” (thường được thiết kế sẵn trong khung chương trình năm học) hoặc tận dụng các buổi chiều trong tuần để dạy bù, thay vì tước đi ngày nghỉ cuối tuần duy nhất của học sinh và giáo viên.

• Trường hợp hoán đổi ngày làm việc: Nếu Chính phủ có văn bản hoán đổi ngày làm việc (ví dụ: nghỉ cầu nối và đi làm bù vào một ngày thứ Bảy khác), nhà trường thực hiện dạy và học bù theo đúng lịch hoán đổi hành chính đó. Đây là hoạt động hợp pháp.

Trường hợp 2: Tổ chức dạy thêm, học thêm

Đối với các hoạt động ôn tập, phụ đạo, dạy thêm trong khuôn viên nhà trường:

• Nghiêm cấm dạy thêm vào ngày lễ: Nhiều địa phương trên cả nước đã ban hành các quyết định cứng rắn nhằm siết chặt hoạt động dạy thêm, học thêm. Điển hình như các quy định mới của UBND tỉnh Yên Bái, Ninh Bình đều nêu rõ: Nghiêm cấm tổ chức dạy thêm, học thêm vào các ngày nghỉ lễ, Tết.

• Dạy thêm vào ngày Chủ nhật: Quy định của Bộ GD&ĐT về dạy thêm, học thêm (Thông tư 17/2012/TT-BGDĐT) yêu cầu hoạt động này phải dựa trên nguyên tắc tự nguyện của học sinh và sự đồng ý của gia đình. Nhà trường không được phép ép buộc học sinh học thêm vào ngày Chủ nhật dưới bất kỳ hình thức nào (như dùng điểm số để răn đe hay lồng ghép kiến thức mới vào buổi học này).

3. Nếu phải giảng dạy/làm việc vào ngày nghỉ, quyền lợi của giáo viên ra sao?

Trong trường hợp đặc biệt, nếu nhà trường tổ chức các hoạt động giáo dục (như trực lễ, tổ chức sự kiện ngoại khóa, hoặc dạy học có sự đồng ý của các bên) vào ngày nghỉ, ngày lễ, thì hoạt động này được tính là làm thêm giờ.

Theo Điều 98 Bộ luật Lao động, tiền lương làm thêm giờ của giáo viên được tính tối thiểu như sau:

Nếu hiệu trưởng nhà trường tự ý phân công giáo viên đi dạy vào ngày lễ, ngày Chủ nhật mà không có sự đồng ý bằng văn bản của giáo viên, đồng thời không chi trả lương làm thêm giờ theo quy định trên, thì nhà trường đã vi phạm pháp luật lao động và có thể bị xử phạt hành chính từ 20.000.000 đồng đến 25.000.000 đồng (theo Nghị định 12/2022/NĐ-CP).

4. Thực trạng và những hệ lụy của việc “đánh cắp” ngày nghỉ

Mặc dù khung pháp lý đã rất rõ ràng, trên thực tế, tình trạng “dạy bù”, “học ôn” vào ngày nghỉ, ngày lễ vẫn âm thầm diễn ra ở nhiều nơi, đặc biệt là ở các khối lớp cuối cấp (lớp 9 và lớp 12). Sự quá tải này dẫn đến nhiều hệ lụy tiêu cực:

• Áp lực tâm lý cực hạn cho học sinh: Học sinh hiện nay đối mặt với lịch học dày đặc từ sáng đến chiều. Ngày nghỉ lễ, ngày Chủ nhật là khoảng thời gian quý giá để các em tái tạo năng lượng, cân bằng tâm lý và tham gia các hoạt động thể chất, gia đình. Việc bị tước đi ngày nghỉ khiến các em rơi vào trạng thái mệt mỏi biên độ dài, suy giảm khả năng tập trung và tăng nguy cơ mắc các bệnh tâm lý (stress, trầm cảm).

• Kiệt quệ sức lao động của giáo viên: Giáo viên không chỉ đứng lớp mà còn gánh trên vai áp lực sổ sách, chấm bài, giáo án và chỉ tiêu thi đua. Bắt buộc họ phải đi dạy vào ngày nghỉ mà không được đền bù xứng đáng sẽ gây ra tâm lý ức chế, làm giảm nhiệt huyết và chất lượng bài giảng.

• Sự phản tác dụng về mặt kiến thức: Khoa học giáo dục đã chứng minh, não bộ con người cần có khoảng nghỉ để chuyển hóa thông tin từ trí nhớ ngắn hạn sang trí nhớ dài hạn. Nhồi nhét học tập liên tục không có ngày nghỉ chỉ mang lại hiệu quả ảo, thực chất học sinh học trước quên sau do quá tải thông tin (hiện tượng bão hòa nhận thức).

5. Giải pháp hướng tới môi trường giáo dục nhân văn và đúng luật

Để giải quyết triệt để tình trạng này, cần có sự phối hợp đồng bộ giữa cơ quan quản lý, nhà trường và gia đình:

• Về phía ngành Giáo dục: Bộ và các Sở GD&ĐT cần tăng cường thanh tra, giám sát thời khóa biểu của các trường học. Kiên quyết xử lý các đơn vị tự ý cắt xén ngày nghỉ của học sinh và giáo viên để dạy học trái phép. Đồng thời, cần tinh giản chương trình học thực chất, giảm tải áp lực thi cử để nhà trường không bị rơi vào áp lực “cháy giáo án”.

• Về phía nhà trường: Ban giám hiệu cần nâng cao năng lực xây dựng kế hoạch giáo dục. Phải phân bổ thời gian một cách khoa học ngay từ đầu năm học, sử dụng hiệu quả các tuần dự phòng thay vì đẩy áp lực dạy bù vào ngày nghỉ. Khi có các hoạt động bắt buộc phải thực hiện vào ngày nghỉ, phải tổ chức trên tinh thần tự nguyện, có sự thỏa thuận rõ ràng và đảm bảo đầy đủ chế độ thù lao làm thêm giờ cho giáo viên theo luật định.

• Về phía phụ huynh học sinh: Cha mẹ cần có cái nhìn thông thái, không nên quá sốt sắng, nôn nóng mà đồng tình với việc nhà trường “ép” con em mình học cả ngày nghỉ. Hãy bảo vệ quyền được nghỉ ngơi và phát triển tự nhiên của con mình.

Lời kết

Trường học không chỉ là nơi truyền thụ kiến thức, mà còn là nơi rèn luyện nhân cách và gieo mầm hạnh phúc cho thế hệ tương lai. Một ngôi trường hạnh phúc không thể được xây dựng trên những buổi học mệt mỏi vào ngày nghỉ, ngày lễ, khi mà cả thầy và trò đều kiệt quệ về thể xác lẫn tinh thần. Việc tuân thủ nghiêm túc các quy định pháp luật về thời gian nghỉ ngơi không chỉ là trách nhiệm pháp lý của nhà trường, mà còn là biểu hiện của một tư duy giáo dục văn minh, nhân văn và bền vững.