Học sinh đánh nhau trong trường, ai phải chịu trách nhiệm?

Bạo lực học đường, cụ thể là tình trạng học sinh đánh nhau ngay trong khuôn viên trường học, chưa bao giờ là một đề tài hết nóng. Khi một vụ ẩu đả xảy ra, dư luận xã hội thường ngay lập tức dậy sóng với những câu hỏi quen thuộc: “Nhà trường ở đâu?”, “Cha mẹ giáo dục con cái thế nào?”, hay “Tại sao cơ quan chức năng không xử lý nghiêm?”.

Để giải quyết triệt để vấn đề này, chúng ta cần nhìn nhận dưới một góc độ pháp lý rõ ràng và một lăng kính nhân văn sâu sắc: Khi học sinh đánh nhau trong trường, ai là người phải chịu trách nhiệm, và trách nhiệm đó được phân định ra sao?

“Ảnh minh họa”

1. Trách nhiệm pháp lý của các bên liên quan

Dưới góc độ pháp luật Việt Nam, trách nhiệm khi xảy ra vụ việc học sinh đánh nhau trong trường học không thuộc về riêng một cá nhân hay tổ chức nào, mà được phân định rất cụ thể cho ba nhóm đối tượng: bản thân học sinh, cha mẹ/người giám hộ, và nhà trường.

                  ┌────────────────────────────────────────┐
                   Vụ việc: Học sinh đánh nhau trong trường 
                  └──────────────────┬─────────────────────┘
                                     │
         ┌───────────────────────────┼───────────────────────────┐
         ▼                           ▼                           ▼
┌─────────────────┐         ┌─────────────────┐         ┌─────────────────┐
│  Bản thân HS    │         │ Cha mẹ/Giám hộ  │         │    Nhà trường   │
│ ∙ Kỷ luật học   │         │ ∙ Bồi thường    │         │ ∙ Quản lý,      │
│ ∙ Hành chính    │         │   thiệt hại dân │         │   giám sát học  │
│ ∙ Hình sự (nếu  │         │   sự (viện phí, │         │   sinh trong    │
│   đủ tuổi/hành  │         │   tài sản...)   │         │   giờ học       │
│  vi nghiêm trọng)         └─────────────────┘         └─────────────────┘
└─────────────────┘

1.1. Trách nhiệm của chính học sinh gây ra vụ việc

Nhiều người lầm tưởng rằng vì là học sinh, là người chưa thành niên nên các em hoàn toàn không phải chịu trách nhiệm trước pháp luật. Thực tế không phải như vậy. Tùy thuộc vào độ tuổi và mức độ nghiêm trọng của hành vi, học sinh phải chịu các hình thức chế tài sau:

• Trách nhiệm kỷ luật (theo quy định của ngành giáo dục):

  Theo Thông tư của Bộ Giáo dục và Đào tạo, học sinh vi phạm có thể chịu các hình thức kỷ luật từ phê bình trước lớp, khiển trách trước hội đồng kỷ luật trường, tạm dừng học tập có thời hạn (tối đa 2 tuần) để giáo dục lại tại gia đình và địa phương.

• Trách nhiệm hành chính:

  • Người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi vi phạm hành chính cố ý thì bị xử phạt (thường là cảnh cáo).

  • Người từ đủ 16 tuổi trở lên phải chịu trách nhiệm hành chính về mọi hành vi vi phạm do mình gây ra (bao gồm phạt tiền).

• Trách nhiệm hình sự:

  Nếu hành vi đánh nhau gây thương tích nặng hoặc dẫn đến hậu quả nghiêm trọng:

  • Học sinh từ đủ 16 tuổi trở lên phải chịu trách nhiệm hình sự về mọi tội phạm (như Tội cố ý gây thương tích theo Điều 134 Bộ luật Hình sự).

  • Học sinh từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi phải chịu trách nhiệm hình sự về những tội phạm rất nghiêm trọng hoặc đặc biệt nghiêm trọng do cố ý.

1.2. Trách nhiệm dân sự của Cha mẹ hoặc Người giám hộ

Khi học sinh chưa tự chủ được về tài chính, cha mẹ là người đứng ra gánh vác hậu quả vật chất do con mình gây ra. Theo quy định tại Điều 586 Bộ luật Dân sự 2015:

• Nếu học sinh dưới 15 tuổi gây thiệt hại (làm bạn bị thương phải nhập viện, hỏng hóc tài sản) thì cha mẹ phải bồi thường toàn bộ thiệt hại. Nếu tài sản của cha mẹ không đủ mà học sinh có tài sản riêng thì lấy tài sản riêng của con để bồi thường.

• Nếu học sinh từ đủ 15 tuổi đến dưới 18 tuổi gây thiệt hại thì phải bồi thường bằng tài sản riêng của mình. Nếu không đủ tài sản thì cha mẹ phải bồi thường phần còn thiếu.

Các khoản bồi thường bao gồm: chi phí cứu chữa, phục hồi sức khỏe, bồi thường tổn thất tinh thần cho nạn nhân và chi phí sửa chữa tài sản bị hư hỏng.

1.3. Trách nhiệm của Nhà trường và Giáo viên

Nhà trường không thể “vô can” khi bạo lực xảy ra ngay trong khuôn viên của mình, đặc biệt là trong giờ học hoặc giờ bán trú.

Khoản 2 Điều 599 Bộ luật Dân sự 2015 quy định:

“Người dưới mười lăm tuổi trong thời gian trường học trực tiếp quản lý mà gây thiệt hại thì trường học phải bồi thường thiệt hại xảy ra.”

Điều này có nghĩa là, nếu học sinh dưới 15 tuổi đánh nhau trong giờ học, giờ ra chơi (khoảng thời gian nhà trường chịu trách nhiệm quản lý học sinh), nhà trường phải có trách nhiệm bồi thường thiệt hại cho nạn nhân. Nhà trường chỉ được miễn trách nhiệm bồi thường nếu chứng minh được mình không có lỗi trong việc quản lý (đã thực hiện đầy đủ các biện pháp giám sát, ngăn chặn nhưng vụ việc xảy ra quá bất ngờ nằm ngoài tầm kiểm soát).

Bên cạnh trách nhiệm dân sự, Ban giám hiệu nhà trường, giáo viên chủ nhiệm và bảo vệ trường cũng có thể bị xem xét trách nhiệm kỷ luật hành chính (khiển trách, hạ bậc lương, điều chuyển công tác) nếu để xảy ra tình trạng buông lỏng quản lý, biết học sinh mâu thuẫn nhưng thờ ơ, không hòa giải hoặc không can ngăn kịp thời.

2. Trách nhiệm đạo đức và xã hội: Ai lỗi nhiều hơn?

Nếu chỉ nhìn dưới góc độ pháp lý, chúng ta mới chỉ giải quyết được phần ngọn của vấn đề – tức là xử lý khi hậu quả đã xảy ra. Để hiểu được căn nguyên và tìm giải pháp, chúng ta phải phân tích trách nhiệm đạo đức và vai trò giáo dục của ba trụ cột: Gia đình, Nhà trường và Xã hội.

       GIA ĐÌNH                     NHÀ TRƯỜNG                     XÃ HỘI
 ┌──────────────────┐         ┌──────────────────┐         ┌──────────────────┐
 │ ∙ Nền tảng gốc   │         │ ∙ Nơi định hướng │         │ ∙ Môi trường bao │
 │ ∙ Thiếu kết nối  │   +     │ ∙ Chạy theo điểm │   +     │   quanh          │
 │   & thấu hiểu    │         │   số, thiếu kỹ   │         │ ∙ Bạo lực mạng,  │
 │ ∙ Bạo lực gia    │         │   năng mềm       │         │   phim ảnh độc   │
 │   đình làm mẫu   │         │                  │         │   hại ảnh hưởng  │
 └──────────────────┘         └──────────────────┘         └──────────────────┘

2.1. Gia đình: Nền tảng bị lung lay

Gia đình luôn là trường học đầu tiên và cha mẹ là những người thầy đầu tiên của con trẻ. Phần lớn những học sinh có xu hướng giải quyết mâu thuẫn bằng nắm đấm đều có những “khoảng trống” lớn trong giáo dục gia đình:

• Bạo lực gia đình làm gương xấu: Trẻ em học hỏi nhanh nhất bằng cách quan sát. Nếu trong nhà, cha mẹ thường xuyên cãi vã, dùng bạo lực để giải quyết bất đồng, trẻ sẽ mặc định coi bạo lực là công cụ vạn năng để khẳng định cái tôi hoặc giải quyết mâu thuẫn bên ngoài.

• Sự thiếu thốn tình cảm và kết nối: Nhịp sống hiện đại khiến nhiều phụ huynh mải mê kiếm tiền, phó mặc con cái cho chiếc điện thoại, máy tính bảng hoặc “khoán trắng” cho nhà trường. Khi thiếu sự định hướng, chia sẻ, các em dễ rơi vào trạng thái cô đơn, nổi loạn để thu hút sự chú ý, hoặc kết giao với các nhóm bạn xấu.

2.2. Nhà trường: Áp lực thành tích và lỗ hổng kỹ năng mềm

Nhà trường là nơi các em dành phần lớn thời gian trong ngày. Tuy nhiên, hệ thống giáo dục hiện nay vẫn còn tồn tại những bất cập vô tình tạo kẽ hở cho bạo lực học đường nảy mầm:

• Quá tải kiến thức văn hóa, thiếu giáo dục nhân cách: Chương trình học đôi khi quá nặng nề về điểm số, thi cử mà nhẹ đi việc dạy học sinh cách quản lý cảm xúc, cách giải quyết xung đột bằng đối thoại, hay sự thấu cảm với người khác.

• Sự thờ ơ hoặc thiếu kỹ năng của một bộ phận giáo viên: Giáo viên chủ nhiệm đôi khi quá bận rộn với hồ sơ, sổ sách nên không kịp thời nhận ra những thay đổi tâm lý bất thường, những hội nhóm “bắt nạt” ngầm trong lớp. Khi học sinh tìm đến cầu cứu, một số giáo viên lại xem nhẹ, coi đó chỉ là “chuyện xích mích trẻ con” cho đến khi sự việc vỡ lở.

2.3. Xã hội: Không gian mạng độc hại và sự vô cảm

Học sinh hôm nay lớn lên cùng Internet. Các em tiếp xúc hằng ngày với hàng nghìn nội dung bạo lực, giang hồ mạng, những bộ phim bạo lực học đường được thần tượng hóa trên các nền tảng mạng xã hội như TikTok, YouTube, Facebook.

Đáng buồn hơn, khi một vụ đánh nhau xảy ra, phản ứng của những học sinh xung quanh thường không phải là vào can ngăn, mà là đứng xem, cổ vũ, quay video để đăng lên mạng câu like. Sự vô cảm của đám đông vô hình trung đã tiếp thêm “sức mạnh” và sự kích động cho những kẻ bắt nạt.

3. Giải pháp đồng bộ: Chuyển từ “Xử lý” sang “Phòng ngừa”

Để đẩy lùi bạo lực học đường, việc quy trách nhiệm và xử phạt sau khi sự việc xảy ra là chưa đủ. Chúng ta cần một hệ thống giải pháp đồng bộ mang tính chủ động:

Khi một đứa trẻ dùng bạo lực với bạn học, đó không chỉ là cái sai của riêng đứa trẻ đó. Đó là tiếng chuông cảnh báo cho thấy sự rạn nứt trong sợi dây liên kết giữa gia đình, nhà trường và xã hội.

Thay vì đổ lỗi vòng quanh khi sự việc đã rồi, mỗi bên cần chủ động nhận lấy phần trách nhiệm của mình. Chỉ khi cha mẹ bớt chút thời gian để lắng nghe con, thầy cô mở lòng để thấu hiểu học trò, và xã hội bớt đi sự thờ ơ trước những bất công, thì khuôn viên trường học mới thực sự trở thành nơi an toàn, nâng niu những mầm non tương lai đất nước.